Hm. Beata Bardzińska, komendantka Chorągwi Kujawsko-Pomorskiej ZHP została wyróżniona Medalem Prezydenta Bydgoszczy / Fot. B. Witkowski
– Chcemy wychowywać ludzi odpowiedzialnych, samodzielnych, wrażliwych na potrzeby innych i gotowych do służby – mówi hm. Beata Bardzińska, komendantka Chorągwi Kujawsko-Pomorskiej ZHP.
Sławomir Bobbe: – Niedawno ogłoszono start programu „Szkoła Przyjazna Harcerstwu”. To dobra okazja, by zapytać o kondycję ruchu harcerskiego w Bydgoszczy i regionie.
Harcmistrzyni Beata Bardzińska. – To rzeczywiście dobry moment na podsumowania, bo już niedługo kończę swoją kadencję jako komendantka Chorągwi Kujawsko-Pomorskiej ZHP. Nie zamierzam ponownie kandydować, ale to nie oznacza rozstania z harcerstwem. Po 13 latach pracy we władzach chorągwi przyszedł czas, by przekazać odpowiedzialność kolejnym osobom. Nadal chcę działać, tylko już nie we władzach ZHP. Kierowanie chorągwią to zarządzanie dużą, rozbudowaną organizacją. Tworzy ją 18 hufców, a ponadto prowadzimy 9 ośrodków harcerskich. To ogromny obszar działalności wychowawczej, organizacyjnej, finansowej i majątkowej.
Temat finansowania harcerstwa przewija się dość często. Panuje opinia, że ZHP utrzymuje się z dotacji państwa. Rzeczywistość jest jednak zgoła inna.
– W naszych ośrodkach prowadzimy działalność statutową, zarówno nieodpłatną, jak i odpłatną, a także działalność gospodarczą, z której dochód przeznaczamy na cele statutowe. Z samych składek nie jesteśmy w stanie utrzymać tak rozbudowanej organizacji. Prawda jest taka, że nikt nas nie utrzymuje. O środki na nasze działania trzeba stale zabiegać. W skali chorągwi i jej jednostek pozyskujemy około 150–200 dotacji rocznie. Dzięki różnym źródłom finansowania możemy realizować program wychowawczy, rozwijać ośrodki i prowadzić również domy dziennego pobytu. Zakres naszej działalności jest naprawdę szeroki. To wszystko wymaga odpowiedzialnego zarządzania finansami i majątkiem. Nie są to decyzje podejmowane jednoosobowo – mamy komendę chorągwi, skarbnika i określone zasady reprezentacji oraz podejmowania decyzji. W poprzedniej kadencji byłam skarbnikiem, więc odpowiedzialność finansowa towarzyszy mi od wielu lat.
– Warto przy tym pamiętać, że zdecydowana większość naszej kadry wykonuje swoje zadania społecznie. Na poziomie zarządzania i obsługi organizacji zatrudniamy pracowników, ale codzienna praca wychowawcza opiera się przede wszystkim na wolontariacie. Przy organizacji części obozów wypłacamy wynagrodzenia wychowawcom i komendantom wypoczynku, choć są one znacznie niższe niż w przypadku wyjazdów komercyjnych. Musieliśmy dostosować się do rzeczywistości: nasza kadra ma wysokie kompetencje, a dla wielu młodych ludzi wakacje są również okazją do zarobku. Nasze ośrodki udostępniamy też odpłatnie na różne przedsięwzięcia. Tak funkcjonuje chociażby ośrodek w Funce.
Jakie placówki otrzymają tytuł „Szkoły Przyjaznej Harcerstwu”? Odniosłem wrażenie, że to honorowe wyróżnienie trafi do szkół, które już współpracują z harcerstwem, a nie do tych, które dopiero rozwijają swoje drużyny zuchowe i harcerskie.
– Pomysł jest właśnie taki, żeby doceniając jednych, motywować innych. Podobne tytuły funkcjonują już w kilku chorągwiach, ale w naszym województwie przyjęliśmy własne zasady. Chcemy podziękować szkołom, które rzeczywiście wspierają harcerstwo, i pokazać dobre przykłady współpracy. Jednocześnie zależy nam na tym, by kolejne placówki zobaczyły, że warto otworzyć drzwi przed drużynami. Wieloletnia współpraca jest dodatkowym atutem, ale nie jest jedynym kryterium. Wyróżnienie obejmuje szkoły współpracujące z różnymi organizacjami harcerskimi, nie tylko z ZHP. Do tej pory wpłynęło 80 zgłoszeń z całego województwa, więc zainteresowanie jest naprawdę duże.
– Bardzo się cieszę, że udało nam się do tego pomysłu zaprosić wojewodę kujawsko-pomorskiego i kujawsko-pomorską kurator oświaty. Wspólnie ustanowiliśmy tytuł i zasady jego przyznawania. Taka współpraca pokazuje, że działalność harcerska jest ważną częścią wychowania dzieci i młodzieży, a szkoły, administracja publiczna i organizacje harcerskie mogą w tym zakresie działać razem.
– Wyróżniamy szkoły i inne uprawnione placówki oświatowe, ale szkoda, że nie możemy w ten sam sposób podziękować uczelniom. Na przykład współpracę z Uniwersytetem Kazimierza Wielkiego oceniam znakomicie. Harcówka najstarszego szczepu harcerskiego w Bydgoszczy mieści się w budynku dawnej „kolejówki” i od wielu lat jest miejscem naszej działalności. Spotykamy się z ogromną życzliwością władz i pracowników uczelni. Możemy prowadzić nasze inicjatywy również w weekendy, a kiedy potrzebujemy wsparcia, zwykle możemy na nie liczyć. Życzyłabym sobie takiej współpracy ze wszystkimi naszymi partnerami.
Niestety, nie wszędzie jesteście witani z otwartymi rękami, tak jak w szkołach, z którymi od lat współpracujecie. Z czego wynika ta niechęć do harcerstwa? Chodzi o pieniądze czy są inne przyczyny?
– Bardzo chcielibyśmy mieć w każdej współpracującej z nami szkole swoje miejsce – najlepiej harcówkę, ale czasem wystarczy sala czy świetlica dostępna na zbiórki. Nie mamy wygórowanych oczekiwań. Potrzebujemy przede wszystkim bezpiecznej przestrzeni, do której dzieci mogą przyjść, spotkać się i wspólnie działać. Bywa jednak, że udostępnienie nawet jednego pomieszczenia okazuje się problemem, mimo że są uczniowie zainteresowani harcerstwem. Czasem trudno mi zrozumieć taką niechęć, zwłaszcza że wiele spraw organizacyjnych, w tym porządkowanie miejsca po zbiórce, bierzemy na siebie. Zdarza się też, że mamy trudności z wejściem do szkoły, by przedstawić ofertę harcerską i przeprowadzić nabór.
– Rozumiem, że dyrektor szkoły odpowiada za bezpieczeństwo i organizację pracy placówki. Zgodnie z przepisami działalność organizacji, także harcerskich, wymaga uzgodnienia warunków i odpowiednich zgód. Dlatego tak zależy nam na dialogu. ZHP ma doświadczenie wychowawcze, przygotowuje swoją kadrę do pracy z dziećmi i młodzieżą oraz współpracuje z instytucjami oświatowymi. Chciałabym, żebyśmy byli postrzegani jako partner, a nie dodatkowy problem dla szkoły.
Co się zatem musi zdarzyć, żeby w szkole rozpoczęła działalność drużyna harcerska?
– Bardzo często inicjatywa wychodzi od rodziców lub szkoły. Zdarza się, że dyrektorzy sami kontaktują się z chorągwią i pytają o możliwość powołania drużyny. Jeśli mamy odpowiednią kadrę i osobę gotową zostać drużynowym, możemy taką działalność rozwijać. Nie zawsze jednak jesteśmy w stanie odpowiedzieć na wszystkie prośby, bo największym wyzwaniem są ludzie. Wielu naszych drużynowych to młode osoby, które wyjeżdżają na studia, podejmują pracę i układają sobie dorosłe życie. Część po latach wraca do harcerstwa, ale luka pokoleniowa jest odczuwalna. Dlatego zachęcamy też nauczycieli, by po odpowiednim przygotowaniu i ukończeniu kursów podejmowali się prowadzenia gromad i drużyn.
Szczególnie warta podkreślenia jest praca ZHP z dziećmi i młodzieżą z niepełnosprawnościami. Czy drużyny Nieprzetartego Szlaku nadal cieszą się zainteresowaniem uczestników?
– Drużyny Nieprzetartego Szlaku są bardzo ważną częścią naszej działalności. Niedawno zakończył się 60. Zlot Drużyn Harcerskich Nieprzetartego Szlaku w Funce, w którym uczestniczyło blisko 100 osób. To wydarzenie z piękną, wieloletnią tradycją. Jednocześnie coraz większą uwagę zwracamy na to, by dzieci i młodzież z niepełnosprawnościami mogły uczestniczyć także w działaniach drużyn integracyjnych, razem z rówieśnikami. Wiele z nich świetnie się w takich środowiskach odnajduje. Drużyny Nieprzetartego Szlaku najczęściej działają przy szkołach specjalnych i specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych. Radość uczestników naszych zlotów przypomina nam, po co to wszystko robimy.
Dla wielu osób harcerstwo to przygoda życia. Z rozrzewnieniem wspominają czasy, kiedy brali udział w harcerskich obozach. Czy takie obozy nadal są „szkołą przetrwania”, czy wraz z upływem czasu zmieniły się również sposoby ich organizacji?
– Harcerstwo nadal jest szkołą życia, tylko warunki organizacji obozów bardzo się zmieniły. Mamy dziś szczegółowe wymagania dotyczące bezpieczeństwa, higieny i wyposażenia obozowisk — i oczywiście musimy ich przestrzegać. Coraz rzadziej korzystamy z dawnych polowych rozwiązań sanitarnych, częściej z przenośnych toalet i innej infrastruktury. Nie oznacza to jednak, że zniknęła przygoda. Na części obozów młodzież nadal samodzielnie przygotowuje sobie miejsce do spania, buduje proste urządzenia obozowe i uczy się radzić sobie w terenie. I właśnie z tego jest najbardziej dumna. Obozowe życie nadal uczy samodzielności, współpracy i odpowiedzialności.
Jaka młodzież trafia dziś na obozy? Starsze pokolenia zwykle narzekają na młodsze – taka kolej rzeczy. Ale czy dzieci rzeczywiście są mniej samodzielne niż, powiedzmy, 20–30 lat temu?
– Myślę, że częściowo sami, jako dorośli, doprowadziliśmy do tego, że dzieci mają dziś mniej okazji do samodzielnego działania. Ciągle gdzieś pędzimy, dla świętego spokoju dajemy dziecku telefon czy tablet, a potem narzekamy, że siedzi przed ekranem. Widać, że dzieci są przebodźcowane, ale ich ciekawość świata i potrzeba działania wcale nie zniknęły. Wystarczy pokazać im coś ciekawego, zaufać i dać szansę, a potrafią nas naprawdę zaskoczyć.
– Na wielu naszych obozach ograniczamy korzystanie z telefonów, zostawiając czas na kontakt z rodziną. Obserwujemy, że po dwóch czy trzech dniach dzieci coraz rzadziej sięgają po telefon, bo zwyczajnie mają ciekawsze rzeczy do zrobienia. Są zajęcia, przygoda, przyjaciele, wspólne zadania. Nie narzekałabym więc na młode pokolenie. Raczej zastanowiłabym się, co my, dorośli, możemy zrobić, żeby dzieci znów miały więcej przestrzeni na odkrywanie świata i uczenie się samodzielności.
Powiedziała Pani, że wystarczy dobrze pokierować młodymi ludźmi, a przestają potrzebować telefonów. W jaką stronę chcielibyście kierować swoich podopiecznych?
– Przede wszystkim chcemy wychowywać ludzi odpowiedzialnych, samodzielnych, wrażliwych na potrzeby innych i gotowych do służby. Wśród naszych wychowanków są osoby, które później wybierają służbę w Wojskach Obrony Terytorialnej czy wojsku. Wielu instruktorów działa też w ochotniczych strażach pożarnych. To pokazuje, że idea służby nie kończy się wraz ze zdjęciem munduru harcerskiego. Służba Polsce, lokalnej społeczności i drugiemu człowiekowi jest jednym z fundamentów naszego wychowania.
W jaki sposób ta edukacja się odbywa?
– Staramy się odpowiadać na wyzwania współczesnego świata. Dziś jednym z najważniejszych tematów jest bezpieczeństwo i przygotowanie do sytuacji kryzysowych. Uczymy praktycznych umiejętności: orientacji w terenie, korzystania z mapy i kompasu, udzielania pierwszej pomocy, reagowania na zagrożenia. To wiedza, która daje większą samodzielność i pozwala zachować spokój w trudnych chwilach.
– Przez lata wiele uwagi poświęcaliśmy nowym wyzwaniom, takim jak ekologia czy zrównoważony rozwój — i słusznie, bo są bardzo ważne. Jednocześnie widzimy potrzebę mocniejszego powrotu do tradycyjnych technik harcerskich. Chodzi o zachowanie równowagi: wykorzystywanie nowoczesnych narzędzi i jednoczesne uczenie konkretnych, praktycznych umiejętności. Dobrze wpisuje się w to nasz projekt „Akcja–Reakcja! Bądź gotów – Czuwaj!”, realizowany we współpracy z wojewodą i samorządem województwa. Pokazujemy dzieciom, jak wezwać pomoc, co zrobić, gdy nie działa telefon, jak przygotować podstawowe wyposażenie na sytuację kryzysową. Specjalnie dla najmłodszych stworzyliśmy HelpPack – plecak, którego nazwa ma kojarzyć się z pomocą i przygotowaniem, a nie ze strachem.
– Uczymy tego małymi krokami, w sposób praktyczny. Chcemy też, żeby dzieci przekazywały tę wiedzę dalej, swoim rodzinom i bliskim. Zdarza się, że to młodzi ludzie najszybciej dostrzegają zagrożenie i wiedzą, jak zareagować. Dorośli czasami wahają się, bo obawiają się popełnienia błędu. Dlatego tak ważne jest oswajanie z pierwszą pomocą i uczenie, że w sytuacji zagrożenia nie można pozostać obojętnym.
Czy jest szansa, że największe organizacje harcerskie w końcu się połączą? Mówi się o tym od wielu lat, ale dziś wydaje się to chyba niemożliwe.
– Na terenie naszego województwa dobrze współpracujemy z innymi organizacjami harcerskimi i skautowymi, w tym z ZHR. Organizujemy wspólne przedsięwzięcia i potrafimy się wzajemnie wspierać. Nie widzę jednak dziś realnej woli organizacyjnego połączenia tych środowisk. I nie uważam, żeby to uniemożliwiało nam współpracę. Mamy wspólne korzenie i podobne cele wychowawcze, choć różnimy się tradycją i sposobem działania.
– Polski ruch harcerski ma ponad sto lat i wciąż potrafi odnaleźć się we współczesnym świecie. Uczymy sprawdzonych technik, ale korzystamy też z nowych technologii. Najważniejsze jest dla mnie to, by każde dziecko mogło nauczyć się samodzielności, odpowiedzialności, współpracy i służby drugiemu człowiekowi. Bo właśnie po to jest harcerstwo. I do takiego harcerstwa serdecznie zapraszamy.
Wyróżnienia „Szkoła Przyjazna Harcerstwu” wręczone
W Chorągwi Kujawsko-Pomorskiej ZHP działa blisko 400 podstawowych jednostek organizacyjnych – gromad zuchowych i drużyn. W samej Bydgoszczy jest ich około 60. W Szkole Podstawowej nr 20 w Bydgoszczy wręczono wyróżnienia „Szkoła Przyjazna Harcerstwu” – wspólnej inicjatywy Chorągwi Kujawsko-Pomorskiej ZHP im. Mikołaja Kopernika, Kujawsko-Pomorskiego Kuratorium Oświaty i Wojewody Kujawsko – Pomorskiego Michała Sztybla.
O wyróżnienie „Szkoła Przyjazna Harcerstwu”, które jest przyznawane na trzy lata, mogły ubiegać się szkoły podstawowe, ponadpodstawowe i inne placówki oświatowe z województwa. Warunkiem było spełnienie co najmniej trzech kryteriów określonych w regulaminie. Należały do nich m.in. udostępnianie przestrzeni na zbiórki harcerskie, wspieranie naboru do drużyn, współorganizowanie wydarzeń czy promowanie harcerstwa wśród uczniów i rodziców.
Podczas uroczystości przedstawiciele 23 wyróżnionych placówek oświatowych odebrali pamiątkowe tabliczki „Szkoła Przyjazna Harcerstwu” i listy gratulacyjne. Doceniono w ten sposób szkoły i placówki, które wspierają działalność harcerską i aktywnie współpracują ze Związkiem Harcerstwa Polskiego.
– 23 placówki, które otrzymały dzisiaj certyfikaty, aktywnie wspierają harcerstwo, które odgrywa bardzo ważną rolę w wychowaniu młodego pokolenia. To nauka pomagania innym, pielęgnowania patriotyzmu, odpowiedzialności i nieustannego stawania się lepszym człowiekiem – podkreślił wojewoda Michał Sztybel
Zapisz się do newslettera Bydgoszcz Informuje!
