Ferajna chodzi tu i tam, śpiewa dla panów i pięknych pań – tak się bawi nasza podwórkowa kapela Ferajna Bydgoska

Kapela Podwórkowa „Ferajna Bydgoska” Fot. Krzysztof Herman

Podczas „Przemarszu Kapeluszowego” Kapela Podwórkowa „Ferajna Bydgoska” roztańczyła wszystkich obecnych na Placu Praw Kobiet. Towarzyszyła seniorom na Stary Rynek.

„Ferajna chodzi tu i tam, śpiewa dla panów i pięknych pań” – to słowa jednej z piosenek chętnie wykonywanych przez  „Ferajnę Bydgoską”. Piosenki: „Grandziarz z Powiśla”, „Tango Milonga” czy „Teraz jest wojna” to również ich wykonania. Występowali przed Młynami Rothera, na festynach, placach i ulicach, w filharmonii, parafiach, a nawet w fordońskiej synagodze. 

„Ferajna Bydgoska” na czele tegorocznego Przemarszu Kapeluszowego Fot. Robert Sawicki

– Lubimy grać muzykę przedwojenną – przyznaje lider kapeli Mateusz Grzębski. – Chcemy ją promować, bo jest niezaopiekowaną niszą. Gramy i śpiewamy na ulicy i w salach. Potrafimy zabawiać ludzi. Używamy instrumentów akustycznych, prąd nie jest nam potrzebny do grania.

Od maja do października zagrali ponad pięćdziesiąt koncertów.

– Docelowo miło by było w przyszłości zająć się tylko tym – mówi Mateusz Grzębski.

Kapela w grze miejskiej

W 2018 roku Fundacja „Jutronauci”, w ramach projektu „Gry kozackie”, stworzyła grę miejską „Most Królowej Jadwigi”, opartą na trzech tomach powieści Jerzego Sulimy-Kamińskiego. Mateusz Grzębski pracował wówczas w Pracowni Integracji Międzypokoleniowej Kujawsko-Pomorskiego Centrum Kultury w Bydgoszczy i współpracował przy tworzeniu owej gry.
Akcja drugiego tomu powieści „Most Królowej Jadwigi”, a także inspirowanej nim gry miejskiej, rozgrywa się w czasach II wojny światowej. Jeden z punktów gry poświęcono działalności konspiracyjnej.
– Wymyśliłem, że stworzymy kapelę, która wystąpi podczas rozgrywki – wspomina Mateusz Grzębski. Fascynowały go historia i teatr, a od 2017 roku śpiewał w Zespole Pieśni i Tańca „Ziemia Bydgoska”. Pomysł połączenia muzyki, inscenizacji i historii miasta stał się początkiem jego przygody z folklorem miejskim i działalnością kapel podwórkowych.

„Ferajna Bydgoska” Fot. nadesłane

Ruszyła gra miejska: statyści, kostiumy, scenografia. Jeden z punktów dotyczy kapeli podwórkowej. No to stworzyli kapelę: klarnet, akordeon i bęben i pierwszego września zagrali w przejściu podziemnym Ronda Jagiellonów. Przejeżdżające nad głowami tramwaje brzmiały jak czołgi, a kapela podwórkowa grała i śpiewała wojenne piosenki.

– Reakcja przechodniów sprowokowała myśl, że może powinniśmy to kontynuować – mówi Mateusz Grzębski. – Skład się rozwijał i zmieniał, dołączyła Karen Kucharska na gitarze i banjo, Kamil Szafrański zastąpił Jurka Paterskiego na akordeonie, Martę Miszczyk zastąpił Natan Kosętka, który gra na skrzypcach, ja na bębnie i wokal, a na kontrabasie wtedy Jan Szymeczko – obecnie Piotr Szczepańczyk.

„Chudini” przez „ch”

Mają pseudonimy, których używają nie tylko podczas koncertów, ale i na co dzień. – To też wzięło się z tradycji folkloru ulicznego – mówi Mateusz „Chudini” Grzębski. Skąd „Chudini”? Pierwotnie miał ksywkę „Artysta”. – Później jeden z kolegów zażartował z mojej tuszy, że powinienem być „Chudinim”, lecz przez „ch”, żeby było szerzej. Genialny żart sceniczny – śmieje się – Po ksywkach został ślad w przedwojennych piosenkach np. o „Czarnej Mańce”, „France” czy „Kaprawym Wieśku”.

Mateusz Grzębski: – Mamy Natana – „Szatana” skrzypiec, Piotr od kontrabasu jest „Pepkiem”, Karen to „Złotka”, bo pochodzi ze Złotowa i lubi biżuterię, a Kamil jest wesołym „Kamisiem”. 

– Jesteśmy grupą przyjaciół – tłumaczy „Chudini”. – Jako kapela dobrze czujemy się w repertuarze 20-lecia międzywojennego. Wszystko ma swoje korzenie w folklorze miejskim, który – w odróżnieniu od tradycyjnego folkloru wiejskiego – przez lata się zmienia, nadal żyje i ewoluuje. Twórcy tradycyjnego folkloru ludowego kultywują stroje, wzory, hafty, muzykę, ale piosenka „Lipka” ciągle jest „Lipką”. Folklor ten jest ważny i potrzebny, natomiast kultywujemy tradycje i zwyczaje, utrwalone w XIX wieku i w tym momencie zatrzymane.

Folklor

O folklorze miejskim opowiada Mateusz Grzębski: – On nadal żyje i się zmienia. Nasza kapela w 20-leciu międzywojennym byłaby czymś normalnym. Dzisiejsi 50- 60-latkowie i starsi pewnie pamiętają kapele chodzące jeszcze w latach 70. po bydgoskich podwórkach. Czymże jest popularny rap, hip-hop czy break dance? Czymże jest graffiti, jak nie wyrazem buntu? Kiedyś muzycy wychodzili na ulicę i śpiewali, dziś przedstawicielem sztuki ulicznej jest Banksy. W folklorze ludowym tego nie widzę – chociaż go uwielbiam – o czym świadczy fakt, że nadal występuję w Ziemi Bydgoskiej.

– Kapele podwórkowe miały dwa okresy większej aktywności. Pierwszy nastąpił w dwudziestoleciu międzywojennym, a drugi w latach siedemdziesiątych, kiedy kapele występowały nawet w Opolu. Przypomnę, że w Bydgoszczy w latach 70. działała „Spółka z Zaułka”, z której tekściarzami i muzykami zaczynamy współpracować. W Gdańsku grała podobna kapela. Tworzyli nowe utwory opowiadające o tym, co działo się na ulicach miasta. Obecnie nie ma tego w ludowiźnie czerpiącej z repertuaru powstałego w XIX lub na początku XX wieku. 

Repertuar

– Wykonujemy czysty folklor miejski – opowiada „Chudini”. – Staramy się być kapelą rekonstrukcyjną. Czerpiemy z dziedzictwa. Szczęściem folkloru ludowego był Oskar Kolberg, który zjechał Polskę i spisywał ludowy dorobek. Folklor miejski miał tylko – stety i niestety – Stanisława Grzesiuka oraz Stefana „Wiecha” Wiecheckiego, którzy skupili się na Warszawie. Dzięki temu mamy ogrom warszawskich piosenek, a także lwowskich, bo w radiowym programie na „Wesołej Lwowskiej Fali” występowali i używali bałaku (lwowskiej gwary miejskiej) Kazimierz Wajda (Szczepko) oraz Henryk Vogelfänger (Tońcio). O ile Kolberg zjechał całą Polskę, o tyle Szczepko i Tońcio skupili się na swoim rejonie. Lwowski folklor miejski opisywał także Marian Hemar. Natomiast niewiele jest materiałów dotyczących bydgoskiego folkloru miejskiego. Bydgoską gwarą zajął się prof. Andrzej Dyszak. Nie ma szczęścia w tym temacie również Łódź, która również miała bogate tradycje uliczne. 

Każde miasto miało swoje rytuały, tylko nikt ich nie spisał. Obecnie kilka osób chce się zająć tzw. etnografią urbanistyczną, etnografią folkloru miejskiego, ale czy te badania będą tak rozszerzone jak w przypadku folkloru ludowego? 

– Staramy się zachowywać dziedzictwo narodowe, bo te piosenki do tego nurtu należą – mówi Mateusz Grzębski, „Chudini”. – Coś, co trzeba kultywować, szukać w archiwach i przekazywać dalej. 

Na czym opierał się folklor miejski? Piosenki dotyczyły nie tyko tego, co aktualnie wydarzyło się w mieście np. balu na Gnojnej czy panny Andzi, która ma wychodne. To były piosenki zasłyszane w kabaretach, filmach. Kapele, śpiewacy wystawiali na ulicy kapelusz i z tego żyli. Proszę pamiętać, że w dwudziestoleciu międzywojennym radio było rarytasem, nie było telewizji ani internetu. Jeżeli chciało się posłuchać muzyki, to można było jej posłuchać albo na żywo, albo u kogoś, kto miał w domu radio czy gramofon. 

Ze wsi do miast

Skąd wzięli się uliczni śpiewacy i kapele podwórkowe? Mateusz Grzębski tłumaczy, że rozwój przemysłowy spowodował napływ ludzi ze wsi do miast. I folklor miejski wyrósł z folkloru ludowego. Ci, którzy przenosili się do miasta za pracą, brali ze sobą parę spodni, buty po ojcu czy dziadku, koszulę i samodzielnie wykonane skrzypce, lirę, harmonię lub bębenek. Po pracy wychodzili z fabryki, gdzie nie zarabiali dużo i – albo uciekali się do przestępczości, albo kombinowali, np. dorabiali graniem i śpiewaniem. Na ulicy robili to, co potrafią, czego nauczyli się na wsi – grali. Tematy wiejskie dotyczyły lipki, jeziora, koników, zabaw, wstążeczek. I śpiewali o tym w miastach wykorzystując pamięć tamtych wydarzeń. Teksty powstawały na kanwie własnych doświadczeń, dlatego są z jednej strony proste, a z drugiej: szczególne i ciekawe. Piosenki opowiadają o zwykłym życiu, ale tak, że aż chce się tego słuchać.

„Ferajna Bydgoska” Fot. nadesłane

– Obcowanie z tą muzyką sprawiło, że zaczęliśmy czuć tę twórczość – opowiada Mateusz Grzębski. – Na kanwie specyficznego stylu kapel podwórkowych zaczęliśmy tworzyć własne teksty, w których opowiadamy o ulicznym życiu. Z zastrzeżeniem, że patrzymy na współczesność okiem artysty z dwudziestolecia międzywojennego. 

Fundacja wyrosła z kapeli

„Chudini” mieszka i pracuje z seniorami we Włocławku skąd pochodzi, w Centrum Wsparcia Społecznego, które jest placówką dziennego pobytu. Przy okazji „Ferajny Bydgoskiej” założyli Fundację Kultury Ulicy, która dodatkowo prowadzi Kawiarnię Obywatelską “Śródmieście Cafe” we Włocławku. Tu każdy może za darmo wypić kawę i herbatę oraz wziąć udział w zajęciach. Jako fundacja są operatorem tej kawiarni. 

– Działamy miedzy Bydgoszczą a Włocławkiem – mówi Mateusz Grzębski. – Pokazujemy przedwojenny Włocławek, a dla Bydgoszczy jako ”Ferajna Bydgoska” działamy jako kapela podwórkowa. 

– Chcemy rozwijać działalność kapeli – dodaje Mateusz Grzębski. – Powoli zdobywamy Polskę, walczymy o rozpoznawalność medialną. 

– Chcemy jeszcze bardziej promować Bydgoszcz oraz przedwojnie – dodaje. – W tym sezonie jest już za zimno na koncerty plenerowe, ale być może wystąpimy jeszcze 11 listopada. 

Od kilku lat odbywa się w Warszawie Festiwal Grzesiuka promujący miejski folklor. W ubiegłym roku „Ferajna Bydgoska” została internetowym laureatem publiczności. Wygrała ekipa z Łodzi, ale organizatorzy uznali, że zaproszą do koncertu laureatów również „Ferajnę Bydgoską”.

Film

Ferajna Bydgoska wystąpiła również w filmie „Fyrtel 39”. 

– Jesteśmy świeżo po udziale w następnym filmie, którego akcja rozgrywa się w Bydgoszczy i Włocławku. Nic więcej na razie nie mogę powiedzieć – dodaje Mateusz Grzębski.
Co czeka Ferajnę? Miejmy nadzieję, że świetlana przyszłość “w iście przedwojennym stylu”

Zapisz się na newsletter „Bydgoszcz Informuje”!

Udostępnij: Facebook Twitter